Koordinat dönüşümü nasıl yapılır? UTM, coğrafi ve ITRF

Koordinat dönüşümü deyince akla sayıyı internet çeviricisine yazmak geliyor, oysa bu adın altında üç ayrı iş var. İzdüşüm (yuvarlak yüzeyi düzleme açma kuralı) değişimi formüldür. Datum (koordinatın dayandığı başlangıç ve elipsoid) dönüşümü ölçümden türemiş parametreye, epok (koordinatın ait olduğu tarih) kaydırma hız modeline dayanır. İzdüşümde çevirici yeter; son ikisinde genel parametreyle veya hız modeli olmadan çalışan çeviricinin sonucu yalnız yer bulmaya yarar, projeye girmez.

Bu sayfa hesap adımlarını ve veri gereksinimlerini açıklayan bir rehberdir; burada koordinat çeviren bir araç sunulmuyor. Projeksiyon, datum, dilim, eksen sırası ve gerekiyorsa epok bilgileri doğrulanmadan mühendislik sonucu üretilmez.

Koordinat dönüşümü üç ayrı iştir: sizinki hangisi?

Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği koordinatları bugünkü ulusal datum TUREF'e, GRS80 elipsoidine ve üç derecelik Transvers Mercator izdüşümüne (Kocaeli'de TM30) dayandırır. TUREF koordinatları 2005,0 epoğunda uluslararası çerçeve ITRF96 ile çakışır; dosyada yalnız "ITRF" yazıyorsa koordinat eksiktir, çünkü tarih yoktur. Eski çizimlerde ED50 datumu ve altı derecelik UTM izdüşümü görülür. EPSG, koordinat sistemlerinin kod kaydıdır.

• Elinizdeki ve istediğiniz: Coğrafi (derece) ile TM30, aynı datum

  İş: İzdüşüm

  Hesap neye dayanır: Orta meridyen 30°, ölçek 1

  Çevirici yeter mi?: Evet

• Elinizdeki ve istediğiniz: UTM ile TM30, aynı datum

  İş: İzdüşüm, coğrafi üzerinden iki adım

  Hesap neye dayanır: Dilim numarası

  Çevirici yeter mi?: Dilimi ve datumu biliyorsanız evet

• Elinizdeki ve istediğiniz: Telefon, web haritası (WGS 84) ile TUREF

  İş: Datum

  Hesap neye dayanır: EPSG kaydı: fark sıfır sayılır, pay ±1 m

  Çevirici yeter mi?: Yalnız yer bulmaya

• Elinizdeki ve istediğiniz: ED50 ile TUREF

  İş: Datum

  Hesap neye dayanır: Parametre veya ortak nokta

  Çevirici yeter mi?: Genel parametreyle yalnız yer bulmaya

• Elinizdeki ve istediğiniz: ITRF96, ölçü epoğu ile TUREF

  İş: Epok kaydırma

  Hesap neye dayanır: Noktanın hızı

  Çevirici yeter mi?: Epok ve hız sormuyorsa hayır

Ada ve parselden yer bulmak çeviri işi değildir: Kocaeli'de resmî sorgu girişleri ayrı yazıda.

Çeviriciye yazmadan önce beş alanı okuyun, sonucu bilinen noktayla sınayın

Sıra şu: beş alanı okuyun, işinizi üstteki tablodan bulun, kodları seçin, sonucu sınayın, gideceği yeri son tablodan kontrol edin.

• Alan: Datum

  Nerede aranır, nasıl okunur: Pafta sol altı, üretim raporu

  Yanlışsa ne olur: Kocaeli'de kaba hesapla 190 m mertebesinde

• Alan: Dilim

  Nerede aranır, nasıl okunur: Pafta sol altı; yoksa aşağıdaki sağa değer aralığı

  Yanlışsa ne olur: Yüzlerce km

• Alan: Epok

  Nerede aranır, nasıl okunur: Pafta sol altı, ölçü raporu

  Yanlışsa ne olur: Yıllarla birikir; aşağıdaki örnekte 43,7 cm

• Alan: Eksen sırası

  Nerede aranır, nasıl okunur: Yönetmelikte X yukarı, Y sağa; EPSG:23035'te doğu önce

  Yanlışsa ne olur: Binlerce km

• Alan: Açı biçimi

  Nerede aranır, nasıl okunur: 29°55'12" = 29,92°

  Yanlışsa ne olur: 29°55' için 29,55 yazarsanız yaklaşık 31 km

Programda seçeceğiniz EPSG kodları: WGS 84 için 4326, TUREF coğrafi için 5252, TUREF TM30 için 5254, ED50 TM30 için 2320, ED50 UTM için 23035 ve 23036. UTM'in WGS 84 veya TUREF karşılığı ile ITRF96 bu listede yok; programda datum ve dilim adıyla arayın.

Sonucu geri çevirerek sınamayın: yanlış parametre de aynı sayıya döndürür. İzdüşümü aşağıdaki örnekle sınayın: 5252'den 5254'e 40,77 ve 29,92 girince sağa 493.246, yukarı 4.515.034 çıkmalı. Datum değişiyorsa aynı noktanın iki sistemdeki değeri gerekir; onu haritayı üreten idarenin arşivindeki koordinat çizelgelerinde arayın.

Aynı nokta TM30 ve UTM'de: sağa değeri elle izleyin

Varsayımsal örnek: 40,77° kuzey, 29,92° doğuda, GRS80 üzerinde bir nokta. Bu enlemde 1° boylam yaklaşık 84.427 m eder. Sağa değer, orta meridyene (dilimin orta boylamı) uzaklığa 500.000 eklenerek bulunur.

1. TM30: 29,92 − 30 = −0,08°. −0,08 × 84.427 = −6.754 m. 500.000 − 6.754 = 493.246.

2. UTM 35. dilim: 29,92 − 27 = 2,92°. 2,92 × 84.427 = 246.527 m. Ölçekle 246.527 × 0,9996 = 246.428 m. Nokta orta meridyenden uzak olduğu için yaklaşık 16 m izdüşüm düzeltmesi eklenir: 246.444 m. 500.000 + 246.444 = 746.444.

84.427 m, 16 m, yukarı değer ve tablodaki sonuçlar bu noktaya özgüdür, tam formülden çıkar; bu kaba hesap dilimi sınamaya yeter.

• Sistem: TM30

  Orta meridyen, ölçek: 30°, 1

  Sağa (Y): 493.246

  Yukarı (X): 4.515.034

  1 km kenarda uzama: 0,06 cm

• Sistem: UTM 35

  Orta meridyen, ölçek: 27°, 0,9996

  Sağa (Y): 746.444

  Yukarı (X): 4.517.328

  1 km kenarda uzama: 35 cm

Fark (sağa 253.198 m, yukarı 2.294 m) noktaya göre değişir; UTM'den TM30'a bu yüzden coğrafi koordinat üzerinden geçilir.

Kilometredeki uzama UTM'de il içinde yaklaşık 8 ile 39 cm, TM30'da en batıda yaklaşık 3,5 cm'dir. Haritadan okunan uzunluğu bu yüzden sahaya doğrudan taşımayın.

Kocaeli'de asıl tuzak dilimdir. 30° boylamı ilin içinden, İzmit'in doğusundan geçer. İl TM30'da tek parçadır, UTM'de 35. ve 36. dilime bölünür.

Eski bir çizimde sağa değer, olası dilimi fark etmede ancak ipucudur: Kocaeli’de standart yazımla TM30 için yaklaşık 446.000–530.000, UTM 35 için 698.000–754.000, UTM 36 için 246.000–278.000 gibi değerlerle karşılaşılabilir. Ön ekli, yerel veya farklı datumlu bir yazımda bu kestirme geçerli olmayabilir. Dilim ve datum pafta, üretim raporu veya veriyi üreten kurumdan doğrulanmadan sayıyı projeye almayın.

Şekil 1: Standart yazımlı bu varsayımsal Kocaeli örneğinde UTM dilimi değişince sağa değer yaklaşık 754.000’den 246.000’e geçer. Bu sayısal ipucu, datum ve dilim bilgisini belgeden doğrulamanın yerine geçmez.

Parametre ve hız isteyen işlerde zayıf halka veridir

Çevirici ED50'den TM30'a beş adımda gider; dördü formüldür, parametre adımı ölçümden gelir.

Şekil 2: ED50'den TM30'a giden yolda iki taraf formülle işler; onları bağlayan üçüncü adım ölçümden gelir ve zayıf halka odur.

EPSG'nin Türkiye geneli için ED50-WGS 84 kaydındaki parametrelerle, TUREF WGS 84'e eşit sayılarak, Kocaeli'de ED50 ile TUREF arasındaki fark 190 m mertebesinde çıkar. Proje değeri değil, büyüklük bilgisidir. Kaymanın nedenini ED50 ile ITRF96 farkını anlatan yazıda bulabilirsiniz.

Epok kaydırmada, T ölçü epoğu ve V yıllık hız: X(2005,0) = X(T) + (2005,0 − T) × V. Varsayımsal örnek: nokta 2026,84'te ölçülmüş, hızı yılda 2 cm olsun. (2005,0 − 2026,84) × 2 = −43,7 cm. Gerçek değeri Harita Genel Müdürlüğünün Hız Alanı modeli noktanın konumuna göre verir.

Datum veya epok değişince genel çevirici sonucu yer bulmada kalır; proje, tescil ve aplikasyona girmez

Aynı datumda izdüşüm değiştirmek parametre hatası taşımaz: koordinat, kaynağı kadar doğru kalır. Projeye veya tescile girip girmeyeceğine çevirici karar vermez; büyük ölçekli harita üretiminde yetki ve sorumluluk kanuni yetkiye haiz harita mühendisindedir.

• Sonucun gideceği yer: Yer bulma, görsel çakıştırma

  Genel çevirici: Kullanılır

  Gereken veya kural: Proje girdisi sayılmaz

• Sonucun gideceği yer: Harita üretimi, proje altlığı

  Genel çevirici: Kullanılmaz

  Gereken veya kural: ED50'den alana özel ortak nokta hesabı: uyuşum 9 cm'den iyi, en büyük düzeltme 14 cm'den küçük, noktaların çerçevesi alanın en az %60'ı

• Sonucun gideceği yer: Tescile konu iş

  Genel çevirici: Tek başına yeterli değildir

  Gereken veya kural: Güncel TKGM esaslarına göre yetkili kadastro müdürlüğünün kabul ettiği koordinat ve dönüşüm dayanağı doğrulanır

• Sonucun gideceği yer: Sınır veya yapı aplikasyonu

  Genel çevirici: Kullanılmaz

  Gereken veya kural: Sahada kontrol noktalarına bağlı ölçü; sınırda TKGM esasları

Bu değerler yönetmeliğin 79. maddesindedir; uygun ortak nokta yoksa aynı madde Harita Genel Müdürlüğünün yatay konum farkı dosyasını gösterir. İlk ikisi tutmazsa ya da alan aktif fay zonundaysa idarenin görüşü alınır.

Parametre yalnız üretildiği alanda geçerlidir. 2013'te Başiskele Belediyesi için hazırladığımız dönüşüm parametreleri de ilçedeki kadastro parselleri içindi.

Sonuç yer bulmaya yetiyorsa iş biter. Tablo "Kullanılmaz" diyorsa veya datum belli değilse işi harita mühendisine verin. Farklı kaynaklardaki çizim ve tabloları tek yapıda kullanmak coğrafi bilgi sistemleri hizmetimizin kapsamındadır. Dosyalarınızı ve bildiğiniz datum, dilim ve epok bilgisini hazırlayıp iletişim sayfamızdan bize yazın.

Kaynaklar

• Harita Genel Müdürlüğü, Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği, konsolide metin

• Harita Genel Müdürlüğü, TUREF Hız Alanı-2020 Bilgilendirme Dokümanı

• TKGM, 2025/4 sayılı Tescile Konu Harita ve Planların Yapımı ve Kontrolü Genelgesi resmî duyurusu

• EPSG:5254, TUREF / TM30 (epsg.io)

• EPSG:23035, ED50 / UTM 35N (epsg.io)

• EPSG:1784, ED50 to WGS 84 (30), Türkiye (epsg.io)

• EPSG:5261, TUREF to WGS 84 (1) (epsg.io)

• Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, İzmit sayfası