ED50 ile ITRF96 farkı: eski paftalar neden kayıyor?

Eski paftayı veya DWG dosyasını yeni halihazır haritanın üstüne bıraktınız. Yollar ve bina köşeleri aynı şekli koruyor, ama bütün çizim yüz metreden fazla öteye oturmuş. Şekil tutuyor, yalnız yer tutmuyorsa ilk şüpheli ölçüm hatası değildir: iki çizim büyük olasılıkla farklı koordinat sisteminde duruyor.

Eski çizim ED50'de, yeni altlık TUREF'te ise aynı noktalar farklı koordinatlarla yazılır. Kaymanın büyüklüğü konuma, projeksiyona, epoğa ve kullanılan dönüşüme bağlıdır. Bir il için sabit kaydırma değeri üretmek yerine dosyaların referans bilgilerini karşılaştırın.

Fark kaç metre, bu neyi gösteriyor?

İki çizimde aynı noktaları, birbirinden uzak üç dört köşede karşılaştırın. Fark her köşede aynı büyüklükte ve aynı yöndeyse sebep büyük olasılıkla sistem farkıdır.

Şekil 1: Fark her köşede aynıysa büyük olasılıkla sistem farkına bakıyorsunuz; bir köşe tutup yanındaki tutmuyorsa neden başka bir yerdedir.

• Gördüğünüz fark: Binlerce km

  İlk şüpheli: X ile Y yer değiştirmiş

  Neye bakılır: Haritacı düzeninde X yukarı değerdir (Kocaeli'de yedi hane), Y sağa değerdir (altı hane); CAD'de X doğu sayılmış olabilir

• Gördüğünüz fark: Yaklaşık 250 veya 500 km

  İlk şüpheli: TM30 ile 6 derecelik UTM, ya da iki UTM dilimi

  Neye bakılır: Sağa değerin aralığı

• Gördüğünüz fark: Dönüşümden sonra fark büyümüş

  İlk şüpheli: Kaynak/hedef veya yön yanlış seçilmiş olabilir

  Neye bakılır: İşlem zinciri ve kontrol noktaları

• Gördüğünüz fark: Birçok köşede benzer yönde büyük fark

  İlk şüpheli: Datum veya projeksiyon farkı olasılığı

  Neye bakılır: Lejant, üretim raporu ve ortak noktalar

• Gördüğünüz fark: Birkaç metre, her köşede benzer

  İlk şüpheli: Genel parametreyle yapılmış çeviri

  Neye bakılır: Hangi parametre seçilmiş

• Gördüğünüz fark: Metrenin altında, hep aynı yönde

  İlk şüpheli: Epok (koordinatın tarihi) farkı veya bölgeye uymayan parametre

  Neye bakılır: Epok yazılı mı, parametre nereden geldi

• Gördüğünüz fark: Bir köşe tutuyor, yanındaki tutmuyor

  İlk şüpheli: Sistem farkı dışında bir neden

  Neye bakılır: Eski üretim yöntemi, sahadaki değişiklik

Çeviriden önce çakışan dosya işlemden sonra ayrışıyorsa kaynak sistemin yanlış seçilmesi veya dönüşümün ikinci kez uygulanması ihtimalini inceleyin. Fark hiç değişmediyse işlem koordinatlara uygulanmamış olabilir. Sonucu bilinen ortak noktalarla sınamadan yalnız kayma miktarıyla karar vermeyin.

TM30 ve UTM, haritayı boylam dilimlerine ayıran iki düzendir. Hangisinde olduğunuzu sağa değer ele verir, çünkü bu sayı, dilimin orta boylamının (orta meridyen) doğusundaki uzaklık 500.000'e eklenerek, batısındaki uzaklık çıkarılarak yaklaşık bulunur. İl sınırları için hesap şu aralıkları verir:

• Sistem: 3 derecelik TM30

  Kocaeli'de sağa değer (yaklaşık): 446.000-530.000

  Geçerli olduğu kesim: Bütün il

• Sistem: 6 derecelik UTM, 35. dilim

  Kocaeli'de sağa değer (yaklaşık): 698.000-754.000

  Geçerli olduğu kesim: 30° boylamının batısı

• Sistem: 6 derecelik UTM, 36. dilim

  Kocaeli'de sağa değer (yaklaşık): 246.000-278.000

  Geçerli olduğu kesim: 30° boylamının doğusu

Sayılar bu aralıkların hiçbirine benzemiyorsa çizim lokal, yani yalnız o işe özgü bir koordinat sisteminde olabilir.

Kocaeli'de iş burada karışır: 30° boylamı ilin içinden, İzmit'in doğusundan geçer. Eski bir ED50/UTM çiziminde dilim yazmıyorsa dilimi sağa değerden bulun; iki UTM satırına da uymuyorsa sistem belgeden netleşene kadar o koordinatı kullanmayın. Aynı işin iki yanı iki ayrı dilime düşebilir.

Şekil 2: TM30'da sayı 30° boylamını kesintisiz geçer, UTM'de ise aynı çizgide yaklaşık 754.000'den 246.000'e atlar; çizgiyi kesen bir işte iki yanın sayıları birbirine benzemez.

Bu tablo datumu, yani koordinatların hangi başlangıca göre verildiğini söylemez. Benzer büyüklükte bir sağa değer ED50'de de TUREF'te de görülebilir. Datumu koordinatın basamak sayısından değil, dosyanın üretim ve referans belgelerinden öğrenirsiniz.

ED50 ile ITRF96 aynı noktaya neden farklı sayı verir?

Koordinat, noktanın kendisi değil, bir başlangıca göre tarifidir. Aynı masayı odanın iki ayrı köşesinden metreyle tarif etmek gibi: masa yerinde durur, sayılar değişir.

ED50 (Avrupa Datumu-1950), Dünya'nın şekli için Hayford elipsoidini kullanır. Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği ise bugün koordinatları TUREF'e, GRS80 elipsoidine ve üç derecelik Transvers Mercator izdüşümüne dayandırır. TUREF ile ITRF96 aynı şey değildir: TUREF, koordinatları ITRF96 ile 2005,0 epoğunda çakışık olan ulusal datumdur. Kayma, iki sistemin konum, yönelim ve elipsoid farkından doğar.

Bir dönüşüm örneğinin yeniden yapılabilmesi için kaynak ve hedef CRS kodları, giriş koordinatları, yükseklik varsayımı, işlem adı, parametrelerin kaynağı ve epok bilgisi birlikte verilmelidir. Genel bir ED50–WGS84 işlemini seçip sonucu TUREF proje koordinatı saymak farklı referanslar arasındaki farkları yok sayabilir.

Bu nedenle burada Kocaeli için tek bir metre değeri veya kaç parsel kayma olduğu söylenmiyor. Genel dönüşüm yer bulmaya yardımcı olabilir; resmi dosyaya uygunluğu ayrı doğrulanır. Birbirinden uzak ortak noktalardaki kalan farklar görülmeden projenin doğruluğu değerlendirilmez.

"Çizimi CAD'de kaydırıp geçsek olmaz mı?"

Proje altlığında olmaz: küçük bir sahada olmuş gibi görünür, sakıncası da budur. Taşıma komutu bütün çizimi tek vektörle öteler. Hangi köşenin kaç santim açıkta kaldığını kimse bilmez, dosyada da bunun izi kalmaz.

Yönetmeliğin 79. maddesi ED50-TUREF dönüşümüne ölçü koyar: uyuşum doğruluğu 9 cm'den iyi, en büyük koordinat düzeltmesi 14 cm'den küçük olmalıdır. Uyuşum doğruluğu, ortak noktalardaki kalan farkların istatistiksel özetidir; en büyük düzeltme tek bir noktadaki en büyük farktır. Bu sınırlar tutmazsa idarenin, yani haritayı üreten veya ürettiren kamu kurumunun görüşüne başvurulur.

Yazılımlardaki "ED50 to WGS 84" seçenekleri ise genel parametre kullanır. EPSG kaydında Türkiye için verilen doğruluk değeri 2,0; metre olarak okunursa 9 cm'nin yaklaşık 22 katıdır. Bu seçenekler yeri bulmaya yarar, projeye girdi olmaz. Çevirinin kendisi için UTM, coğrafi ve ITRF arasında koordinat dönüşümü yazısına bakabilirsiniz.

Harita üretiminde harita mühendisi, koordinatı iki sistemde de bilinen ortak noktaları arazide bulur, TUREF koordinatı yoksa ölçer, uyuşmayanları ayıklar ve parametreyi kalan noktalardan hesaplar.

Komşu projenin parametresini kullanabilir miyiz?

Harita üretiminde hayır. Yönetmeliğin 79. maddesine göre parametreler yalnız proje alanı için geçerlidir, alanın dışına taşınmaz. Uyuşumlu ortak noktaların dış çerçevesi de proje alanının en az %60'ını kaplamalıdır. Uygun ortak nokta yoksa Harita Genel Müdürlüğünün Türkiye boyutundaki yatay konum farkı dosyasından hesaplanan düzeltmeler kullanılır.

ED50'den dönüştürülmüş TUREF koordinatları nokta sıklaştırmasında kullanılamaz, yani çevrilmiş bir dosyadan yeni kontrol noktası türetemezsiniz.

Proje alanı aktif fay zonundaysa dönüşüm idarenin görüşü alınarak yapılır. Kocaeli'de bu soruyu sormaya değer: ulusal GNSS (uydu konumlama) ağı TUTGA-99, 17 Ağustos 1999 İzmit depremi ve sonraki depremlerin yer değiştirmeleri nedeniyle 2000-2001 ölçüleriyle güncellendi. Sahanızı bu açıdan değerlendirmek size düşmez, dönüşümün sorumluluğu harita mühendisindedir. Özel bir işte kimin görüşüne gidileceğini de ondan yazılı olarak isteyin.

Başiskele'deki 2013 işimiz neyi gösteriyor?

2013'te Başiskele Belediyesi için ilçedeki kadastro parsellerinin ITRF 2005 epoğuna dönüştürülmesine yönelik dönüşüm parametrelerini hazırladık. ED50'den ITRF 2000,452'ye ve ITRF 2005,00'a parametreler Kocaeli Kadastro Müdürlüğüne onaylatılarak teslim edildi.

Parametre bir alan için hazırlanır: kayıt Başiskele'deki parsellere aittir, Körfez'deki bir işin parametresi değildir. Aynı ED50 kaynağından iki ayrı epoğa parametre üretilmesi de "ITRF" yazmanın tek başına yetmediğini gösterir. Onayı o işte de kadastro müdürlüğü verdi; bugün tescile konu işte parametreyi üretmek de ona aittir. Güncel yollar aşağıdaki tabloda.

Hangi iş için hangi çeviri geçerli?

Kasım 2026 itibarıyla cevap, dosyanın nereye gideceğine göre değişir.

• İşiniz: Ön inceleme, yer bulma

  Geçerli yol: Genel parametreyle yazılım çevirisi

  Kim verir veya onaylar: Çeviriyi yapan

  Dayanak: EPSG kaydı

• İşiniz: Büyük ölçekli harita, proje altlığı

  Geçerli yol: Alana özel ortak nokta hesabı, 9 cm ve 14 cm sınırı; uygun nokta yoksa Harita Genel Müdürlüğü dosyası

  Kim verir veya onaylar: Harita mühendisi; sınır aşılırsa idare görüşü

  Dayanak: Yönetmelik m.79

• İşiniz: Tescile konu iş (tapuya işlenecek), TUREF dışı parsel

  Geçerli yol: Parametreler dayanak belgeleriyle kadastronun MEGSİS sistemine yüklenir

  Kim verir veya onaylar: Yetkili kadastro müdürlüğü üretir ve onaylar

  Dayanak: Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM) 2025/4 sayılı genelge, m.38

• İşiniz: Yapı aplikasyon projesi, 3 boyutlu yapı modeli (kat irtifakı, kat mülkiyeti işlemi)

  Geçerli yol: TUREF'te üretim; arşiv başka sistemdeyse iki koordinat da projede

  Kim verir veya onaylar: Kadastro müdürlüğü (imzalı, onaylı)

  Dayanak: TKGM 2025/2 sayılı genelge, m.6

• İşiniz: Altyapı iş sonu projesi (büyükşehirdeki altyapı koordinasyon merkezi AYKOME'nin onayı)

  Geçerli yol: 3 derecelik projeksiyon, ITRF 2005,00, GRS80; farklı altlık parametreyle ITRF'ye çevrilir

  Kim verir veya onaylar: Onayı AYKOME verir

  Dayanak: Kocaeli Büyükşehir, 2013 standardı

9 cm ve 14 cm sınırları harita üretimi için yazılmıştır; TKGM'nin tescile konu işleri düzenleyen maddesinde sayısal eşik yoktur.

Dosyada ITRF yazıyor, yine de oturmuyorsa?

Fark metrenin altındaysa ilk bakılacak şey epok, yani koordinatın ait olduğu tarihtir; metrelerle ölçülen fark için ilk tabloya dönün. GNSS ölçüleri Türkiye'de noktaların Avrasya levhasına göre yatayda yılda 2-3 cm'e varan hızla hareket ettiğini gösteriyor; yönü ve büyüklüğü bölgeye göre değişiyor. Harita mühendisi ölçü tarihindeki koordinatı, Harita Genel Müdürlüğünün güncel Hız Alanı modeliyle 2005,0 referans epoğuna kaydırır.

Varsayımsal örnek: bir koordinat 2000,452 epoğunda, öteki 2005,00 epoğunda olsun, noktanın hızını da yılda 1 cm kabul edelim. 2005,00 − 2000,452 = 4,548 yıl. 4,548 × 1 cm = 4,5 cm. 2-3 cm Avrasya'ya göre bir değerdir, kaydırmada kullanılan hızı ise model noktanın konumuna göre verir. Epoğu atlarsanız, ölçüde hiç hata olmadan fark ortaya çıkabilir.

Kayma düzensizse dönüşüm işe yarar mı?

Tek başına yaramaz. Dönüşüm noktaları bir sistemden ötekine taşır, çizimin ilk üretimindeki kusuru gidermez. Parametre 9 cm'de kalsa bile, paftadan metre payıyla okunmuş bir köşe çeviriden 9 cm doğrulukla çıkmaz.

ED50 eski demektir, yanlış demek değildir. TKGM ayrımında doğrudan koordinatlı (ITRF96, ED50 veya lokal) üretilmiş, yüzölçümü köşe koordinatlarıyla hesaplanarak tescil edilmiş ve haritası zeminle uyumlu parsel "arşiv onaylı" sayılır. Bu tanımın dışındaki bütün parseller "geçici koordinatlı"dır. Yani ED50'de üretilmiş bir parsel arşiv onaylı olabilir, ITRF'ye çevrilmiş görünen bir parsel de geçici koordinatlı kalabilir. Kaymanın düzensiz olduğu bir kadastro çiziminde ilk soru parselin hangi grupta olduğudur; cevabı kadastro müdürlüğü verir.

Geçici koordinatlı bir köşenin hata payı üretim yöntemine bağlıdır. Tapu Planlarında Yanılma Sınırının Belirlenmesi Hakkında Yönetmelik, sayısal yöntemle üretilmiş köşede 0,09 m, 1/5000 paftadan okunmuş köşede 1,43-1,73 m konum doğruluğu kullanır; ara değerler için üretim yöntemine göre köşe doğruluğu tablosuna bakabilirsiniz. Bu değerler tapu alanı hesabı için yazılmıştır, çizim karşılaştırmasının kabul sınırı değildir. Yine de çevrilmiş dosyada kalan 1 m'lik farkın neden her zaman dönüşümün suçu olmadığını gösterir.

Paftadan okunan değerin neden bozulduğunu kalem ucu anlatır. Varsayımsal örnek: 1/5000 paftada 0,3 mm kalınlığında bir çizgi arazide 0,3 mm × 5.000 = 1,5 m eder. Köşe o çizginin içinde bir yerdedir.

Düzensiz kalan köşeleri dönüşüme zorlamayın; o köşeleri sahada yeniden ölçtürüp yeni altlıkla karşılaştırın. Fark inşaattan geliyorsa konu başkadır. Sahadaki değişikliğin nasıl ele alınacağını inşaat sonrası halihazır harita güncellemesi yazısında bulabilirsiniz.

Kotlar ve tapu alanı da değişir mi?

Yatay koordinat dönüşümü kotu kendiliğinden doğrulamaz; yükseklik ayrı bir referansın konusudur. GNSS alıcısı elipsoid yüksekliği (h) verir, kot olarak kullandığınız Helmert ortometrik yükseklik ise H = h − N ile bulunur. N, Harita Genel Müdürlüğünün güncel jeoit modelinden kestirilir.

2025 değişikliğiyle üretim yönetmeliği, eski düşey sistem TUDKA99'un adını madde metinlerinden kaldırdı. Eski çizimde TUDKA99 görürseniz kotları yeni altlıkla aynı saymayın, ortak noktalarda ayrıca karşılaştırın.

Tapudaki alan çeviriyle kendiliğinden değişmez; oynayan, çizimden hesaplanan alandır. Üretim yönetmeliğine uygun dönüşümden ve epok kaydırmadan doğan değişim, arşiv onaylı parselde yanılma sınırı tablosu içinde kalır: 1.000 m²'lik parselde en çok 8,8 m². Güncelleme ve sayısallaştırma gibi kadastro çalışmalarında sınır içindeki fark hata sayılmaz, tapudaki alan doğru kabul edilir; kadastro müdürlüğü yine de kendiliğinden düzeltebilir. Somut bir tapu farkı veya uyuşmazlık için kadastro müdürlüğüne ya da avukata başvurun.

Eski dosyayla işe nereden başlarsınız?

Önce farkı üç dört köşede okuyup ilk tabloyla karşılaştırın. Sonra paftanın sol altına bakın: üretim yönetmeliği elipsoid, datum, başlangıç epoğu ve projeksiyon bilgisinin orada yazılmasını ister. Eski paftada veya DWG'de bu bilgi yoksa üretim raporunu ve teslim yazısını arayın. Hiçbir belgeden sistem çıkmıyorsa dosyayı doğrudan çevirmeyin; önce sahadaki belirgin noktaları yeniden ölçtürüp iki veriyi karşılaştırın. Yolu dosyanın gideceği yere göre seçin.

Yönü de baştan belirleyin: yeni üretim TUREF'te yapılır, eski çizim ona çevrilir. Özgün dosyayı silmeyin, çeviriyi ayrı kaydedin.

Dönüşüm yaptırdığınızda teslimde şunları isteyin.

• Teslimde: Kaynak ve hedef

  Ne görmelisiniz: Datum, izdüşüm, dilim ve iki tarafın epoğu

• Teslimde: Parametre

  Ne görmelisiniz: Kim üretti, hangi alan için; tescile konu işte kadastro onayı

• Teslimde: Ortak noktalar

  Ne görmelisiniz: Nokta listesi; harita üretiminde alanın en az %60'ını kaplayan çerçeve

• Teslimde: Kalan farklar

  Ne görmelisiniz: Harita üretiminde 9 cm ve 14 cm sınırları içinde

• Teslimde: Harita üretiminde sınır aşıldıysa veya alan fay zonundaysa

  Ne görmelisiniz: İdarenin görüşü

Geçerli parametreyi proje altlığında dönüşümü yapan harita mühendisi, tescile konu işte kadastro müdürlüğü belirler.

Eski çizimleri ortak koordinat sistemine oturtmayı coğrafi bilgi sistemleri hizmetimiz içinde yapıyoruz: ön incelemede ve proje altlığında çeviriyi harita mühendisimiz hazırlar ve imzalar. Tescile konu işte kadastro müdürlüğünün parametresiyle çalışırız; onay ve tescil kurumdadır. Çiziminiz ve yeni altlık için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• Harita Genel Müdürlüğü, Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği, konsolide metin

• Harita Genel Müdürlüğü, TUREF Hız Alanı-2020 Bilgilendirme Dokümanı

• Harita Dergisi 164, TUTGA güncel koordinat ve hızları

• TKGM 2025/4 sayılı Tescile Konu Harita ve Planların Yapımı ve Kontrolü Genelgesi (Lexpera kopyası)

• TKGM 2025/2 sayılı Üç Boyutlu Sayısal Yapı Modeli Genelgesi (Lexpera kopyası)

• Tapu Planlarında Yanılma Sınırının Belirlenmesi Hakkında Yönetmelik (Lexpera kopyası)

• EPSG:1784, ED50 to WGS 84 (30), Türkiye (epsg.io)

• Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, Altyapı Bilgi Sistemi Standartları