Taş ocağı ve dolgu sahasında hacim ölçümü: drone mu GNSS mi?

Varsayımsal örnek: Ayın son günü, bir kırma tesisinin dört yığınlı, 1 hektarlık stok sahası için masada iki rakam var. Yüklenicinin drone ölçümü 50.000 m³ diyor; işverenin GNSS ile, yani uydudan konum alan jeodezik alıcıyla yığınları yürüyerek yaptırdığı ölçüm 48.200 m³. İkisi de aynı gün ölçülmüş, aynı taban yüzeyine göre hesaplanmış; aradaki 1.800 m³ hakedişi durduruyor.

İki alet de düzgün çalışmış olabilir. GNSS'te yığının sırtı ve topuğu, yani üst ve alt kenar çizgileri ayrıca ölçülmediyse model hacmi küçültebilir; drone'da yığının üstünde kalan kepçe ve konveyör temizlenmezse hacme girip rakamı büyütür. İki yüzey ayrı referansa bağlanmış ve hesap sınırı hektarın tamamını kapsıyorsa açıklama daha da kısa: 1.800 m³ ÷ 10.000 m² = 18 cm, yani farkın tamamına tek yönlü 18 cm'lik kayma yeter. Hangi rakamın saptığını aletin adı söylemez, iki modele de katılmayan bağımsız noktalar gösterir.

Yüzeyi hangi aletin ölçeceğini sahanın biçimi belirler

Şevine insan çıkarmak istemediğiniz ocakta ve örnekteki gibi çok yığınlı geniş stok sahasında yüzeyi drone ile ölçtürün, modeli GNSS ile kontrol ettirin. Yürünebilen küçük bir yığında, sırt ve topuk da ölçülürse GNSS tek başına yeter. Drone'un uçamadığı veya göremediği yeri total station tamamlar: açı ve uzaklığı karşıdan ölçen, uydu ve uçuş istemeyen yersel alet.

İnce dolguda, yani geniş ama az kalınlıktaki katta, iki yöntem de çalışır; orada belirleyici olan yükseklik kontrolüdür.

• Sahanız: Çalışan ocak, basamaklı yüksek şev

  Yüzeyi ölçen: Drone

  Tamamlayan: GNSS ile kontrol noktaları; gölge ve oyuklara total station

  Neden: Şevde yürüyüş azalır

• Sahanız: Çok yığınlı geniş stok sahası

  Yüzeyi ölçen: Drone

  Tamamlayan: GNSS ile kontrol noktaları

  Neden: Her yığını yürümek yerine tek uçuş

• Sahanız: Tek, küçük, yürünebilir yığın

  Yüzeyi ölçen: GNSS

  Tamamlayan: Sırt ve topuğa ek nokta

  Neden: Eğimin kırıldığı hattı ölçümcü seçer

• Sahanız: Geniş ve ince dolgu katı

  Yüzeyi ölçen: GNSS; yürümesi uzun sürerse drone

  Tamamlayan: Modele katılmayan sık denetleme noktası, iki ölçümde aynı referans

  Neden: Birkaç santimetre hacmin büyük payı eder

• Sahanız: Uçuş izni çıkmayan dik şev

  Yüzeyi ölçen: Total station

  Tamamlayan: GNSS ile kurulum noktaları

  Neden: Karşıdan ölçer

• Sahanız: Bitkili, makine dolu kesim

  Yüzeyi ölçen: Temizlik sonrası yersel ölçüm

  Tamamlayan: Hangi kesimin hesaba gireceği kararı

  Neden: Kamera yalnız üstünü görür

GNSS iki nokta arasını, drone yüzeyin altını bilmez

Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliğinin verdiği nokta sıklığı eş yükseklik eğrisi içindir: hektarda en az 25 nokta, yani yaklaşık 20 m'de bir. Bu alt sınır açılıştaki 1 hektarda dört yığın için toplam 25 nokta eder; yönetmelik karakteristik noktaları bunlara ek ister, sayıyı da ölçek ve eğime göre idareye bırakır.

Varsayımsal örnek: 10 m yüksek, yatayda 5 m genişlikte, 100 m uzunlukta bir şev olsun. Noktalardan biri sırtın 10 m gerisine, öteki topuğun 5 m ilerisine düşerse aralık 20 m olur ve model ikisini düz çizgiyle bağlar. Gerçek kesit 10 × 10 + 5 × 10 ÷ 2 = 125 m², modeldeki kesit 20 × 10 ÷ 2 = 100 m². Fark 25 m² × 100 m = 2.500 m³, yani %20. Eksik olan sırt ve topuk çizgisidir. Bu ikisi eklenince kesitteki fark kapanır.

Şekil 1: İki nokta da doğru ölçülse bile sırt ve topuk çizgisi yoksa model kesiti net 25 m² küçültür; 100 m boyunca bu 2.500 m³ eder.

"Alet kaç milimetre ölçüyor" eksik sorudur. Üretici değerleriyle total station'ın uzaklık payı 500 m'de, beyaz hedefte prizmasız yaklaşık 15 mm, GNSS alıcısının düzeltme alarak ölçtüğündeki payı 5 km'de düşey 14 mm'dir. Asıl pay kurulumda, kontrol noktasında ve sırtla topuğun seçilmesindedir. Hesap yöntemlerinin aynı noktalardan neden farklı sonuç verdiğini hafriyat, kazı ve dolgu kübajı yazısı açıklar.

Kamera üstten gördüğünü ölçer. Yığının üstünde duran kepçe, konveyör ve çalılık temizlenmezse hacme girer; su altındaki taban ve şev oyuğu ise modele hiç girmez. Bu kesimleri uçuş öncesi işaretletin, yersel ölçümle tamamlatın ya da hesap sınırı dışına aldırıp raporda yazdırın.

Drone ile hacim ölçümünü denetleme noktası sınar

Drone teklifinde "santimetre çözünürlük" veya GSD diye gördüğünüz değer doğruluk değil, bir pikselin yerde kapladığı uzunluktur. Yönetmelik ikisini ayrı ister: 1/1000 haritada piksel üst sınırı 10 cm, yükseklik hatası sınırı 19,4 cm'dir. Yönetmelik harita üretimini bağlar, hacim için yöntem veya tolerans koymaz; buradaki değerler hacim işinde yalnız ölçüttür. 19,4 cm'ye uyan bir harita hacimde güvence vermez: açılıştaki 1.800 m³'ün tamamı 18 cm'ye sığar, 40 cm'lik dolguda 5 cm bile %12,5 eder.

Ocakta tek bir piksel değeri de yetmez, çünkü kamera ile yüzey arasındaki mesafe basamaktan basamağa değişir.

Varsayımsal örnek: Kameranın piksel boyutu 2,4 µm, odak uzaklığı 8,8 mm olsun. Ocağın üst kenarından 80 m yukarıda uçarken piksel 80 m × 2,4 µm ÷ 8,8 mm = 2,2 cm olur. Taban 40 m daha aşağıdaysa aynı uçuşta mesafe 120 m, piksel 3,3 cm'dir. Teklifte en alt basamaktaki pikseli sorun; 1/1000 haritada o değer de 10 cm'yi geçmemeli.

Doğruluğu denetleme noktası gösterir: yere konup ölçülen, ama kontrol noktalarının aksine modeli oturtmak için kullanılmayan nokta. Bulgaristan'daki bir açık ocak çalışmasında kontrol noktalarında düşey hata 0,6 cm, hesaba katılmayan iki denetleme noktasında 2,9 cm çıktı. Yazarlara göre kontrol noktası değeri yalnız işaretlemenin doğruluğunu gösterir. Raporda yalnız kontrol noktası hatası varsa modelin doğruluğunu görmemişsinizdir.

Nokta sayısı için teklife yazdıracağınız iyi ölçüt, hava fotoğrafı bloğu için yazılan 52. maddedir: denetleme noktası kullanılan kontrol noktasının en az %30'u olur ve dörtten aşağı düşmez.

Bu noktaları üst kenarla bırakmayın, yürünebilen basamağa ve tabana da dağıttırın; ölçmediğiniz kottaki hatayı göremezsiniz.

Üç aletin yüzeyi tek modelde birleşecekse bir kontrol daha gerekir. GNSS alıcısının ilk bulduğu yükseklik haritadaki yükseklik değildir; aradaki farkı bir düzeltme modeli kapatır. Düzeltme bir yüzeye uygulanıp ötekine uygulanmazsa iki yüzey metrelerce ayrılır. Üç veri setinin koordinat ve yükseklik sistemini teslimde yazılı isteyin.

Aynı 5 cm, ince dolguda yüksek stoktan çok daha ağır basar

Tek yönlü yükseklik kayması hacme kayma çarpı alan olarak yansır, hacmin büyüklüğüyle ilgisi yoktur.

İki yüzeyde de aynı kayma varsa farkı alırken birbirini götürür. Sorun, iki ölçüm ayrı referansa bağlandığında başlar. Dönemsel seride neyin sabitleneceğini aylık hakediş kübaj programı yazısı anlatır.

Varsayımsal örnek: 2 hektarlık iki saha düşünün, sözleşmelerinde ±%3 tolerans yazsın. İki ölçüm arasında 5 cm'lik tek yönlü kayma kalmış olsun: 0,05 × 20.000 = 1.000 m³.

• : Ortalama kalınlık

  İnce dolgu: 40 cm

  Yüksek stok veya ocak: 12 m

• : Hacim

  İnce dolgu: 0,40 × 20.000 = 8.000 m³

  Yüksek stok veya ocak: 12 × 20.000 = 240.000 m³

• : 5 cm kaymanın payı

  İnce dolgu: 1.000 ÷ 8.000 = %12,5

  Yüksek stok veya ocak: 1.000 ÷ 240.000 = %0,42

• : ±%3 toleransın karşılığı

  İnce dolgu: 240 m³, yani 1,2 cm

  Yüksek stok veya ocak: 7.200 m³, yani 36 cm

Yüzde olarak yazılan tolerans ince dolguda 1,2 cm istemiş olur; yüksek stokta aynı yüzde 36 cm'lik kaymayı örter. 1,2 cm, Bulgaristan'daki 2,9 cm'lik denetleme sonucunun ve GNSS üreticisinin verdiği 14 mm'nin altındadır: ince dolguda ±%3 bu değerlerle gösterilemez. Sözleşmede toleransı her kat için, denetleme noktasında gösterilebilecek bir santimetre değeriyle konuşun.

Toleransı sözleşmede ve idarenin şartnamesinde arayın, ocakta maden mevzuatını da kontrol ettirin. Rapor bir kamu veya maden idaresine gidecekse, istenen biçimi işe başlamadan o makamın şartnamesinden alın.

Güvenlik: şeve kimin çıkacağı yöntemden önce kararlaştırılır

GNSS'te ölçümcü, ölçtüğü noktanın üstünde durur. Basamak kenarını ölçmek, o kenara yürümek demektir. Bulgaristan'daki çalışmada bütün ocağı GNSS ile 615 noktada ölçmek 5 saati geçti, drone aynı alanı 30 dakikadan kısa sürede taradı. Sahada geçen süre güvenliği de ilgilendirir; drone süresine kontrol noktalarının konması dahil değildir.

Drone yürüyüşü bitirmez, azaltır. Pilot güvenli yerde durur, ama modeli koordinata oturtan kontrol noktalarını birinin yere koyup GNSS ile ölçmesi gerekir. Bu noktaların yerini planlarken yürünemeyen basamağı baştan eletin.

Total station'da ölçümcü şeve çıkmaz, karşıdan ölçer. Kullandığımız Topcon GT-1500 serisi üretici değerine göre prizmasız, beyaz hedefte 1.000 m'ye kadar ölçer; yönetmelik ise bu aletle ölçü uzaklığını 500 m ile sınırlar.

Ölçüm saatini patlatma ve nakliye planına göre belirleyin.

Erişim: her yöntemi başka bir engel durdurur

• Yöntem: Drone

  Durduran: Bölge durumu, pilot lisansı

  Çıkış yolu: Bölgeye göre mülki idare amiri uygunluğu ve Sivil Havacılık izni

• Yöntem: GNSS

  Durduran: Düzeltme için internet, kapalı gökyüzü

  Çıkış yolu: İnternet yoksa sahada referans alıcısı, en çok 5 km; gökyüzü kapalıysa total station

• Yöntem: Total station

  Durduran: Görüş hattı, 500 m

  Çıkış yolu: Ara kurulum noktası

Drone kuralları Temmuz 2026'da değişti. Sivil Havacılık Genel Müdürlüğünün yeni düzeninde görerek yürütülen ticari uçuş için en az P1 pilot lisansı aranır; bu lisansın sınırı 120 m yükseklik, 3.000 m uzaklıktır. Eski belgeler için geçiş süresi 31 Temmuz 2027'de biter. Bölge kurallarını ve eski belgelerin intibakını İHA ile harita ölçümü yazısı anlatır.

TUSAGA-Aktif düzeltmesi, yani ulusal sabit istasyon ağının gönderdiği konum düzeltmesi, alıcıya internet üzerinden ulaşır. Telefonun çekmediği derin bir ocakta bu yol kapanır; yedek yollardan biri, yönetmeliğin 5 km ile sınırladığı, sahaya kurulan referans alıcısıdır.

Yönetmelik GNSS ile ölçülen her detay noktası için en az 5 uydu ve en az 3 ardışık ölçüm anı ister. Yüksek şevin dibinde gökyüzü daraldıkça bunları tutturmak zorlaşır; o kesimi total station'a ayırtın.

Yayımlanmış yüzdeler hangi aletin iyi olduğunu söylemez

• Çalışma: Bulgaristan, açık ocak stoğu

  Karşılaştırma ölçütü: Drone ve GNSS birbiriyle

  Sonuç: %1,1 fark

  Doğru okuma: İkisi yakın; hangisinin doğru olduğunu göstermez

• Çalışma: Kokamägi 2020, turba ve çakıl yığını

  Karşılaştırma ölçütü: Yersel lazer tarama

  Sonuç: Drone modelleri %4'ün altında

  Doğru okuma: Ölçüt bağımsız, fark az; kontrol noktası doğruluğu artırdı

• Çalışma: Endonezya, taş ocağında üç saha

  Karşılaştırma ölçütü: Patlatma tasarımından tahmini hacim

  Sonuç: GNSS %2,328, drone %3,864

  Doğru okuma: Ölçüt gerçek hacim değil

Üçüncü satıra bakıp "GNSS daha doğru" demek cazip gelir. Oysa iki yöntem de patlatma geometrisinden hesaplanmış bir tahmine göre değerlendirildi; yazarlar da yöntemler arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulmadı.

Teklif alırken yöntemi beş soruyla sınayın

Ölçümü yapacak firmaya şunları sorun, cevapları teklife yazdırın:

1. Sahanın hangi kesimini hangi aletle ölçeceksiniz, drone'un görmediği yeri nasıl tamamlayacaksınız, total station kurulumları 500 m içinde mi?

2. Drone uçacaksa saha hangi bölgede, pilotun lisansı ne, izni kim alacak, en alt basamakta piksel kaç olacak?

3. Kaç denetleme noktası kullanacaksınız, nereye koyacaksınız, sonucu raporda kontrol noktalarından ayrı verecek misiniz?

4. Sırt ve topuk çizgilerini ayrıca ölçecek misiniz, ölçülemeyen yerleri raporda gösterecek misiniz?

5. Koordinat ve yükseklik sistemi nedir, önceki ölçümle aynı mı?

Rapordan sonra hangi dosyaları isteyeceğinizi kübaj raporu teslim listesi sıralar. Miktar bir uyuşmazlığa dönüşmüşse sözleşmeyi avukatınızla birlikte okuyun.

Sık sorulan sorular

Rapor ton da verir mi?

Ölçüm geometrik hacim verir, yani metreküp. Tona çevirmek için malzemenin yoğunluğu gerekir ve bu ölçümden çıkmaz. Çevirinin dayanağını, kantar kaydını veya sözleşmedeki kabulü ayrıca yazdırın.

Kışın drone ile ölçüm olur mu?

Olur, ama güneş alçaldıkça şev gölgesi uzar. Varsayımsal örnek: 41° enlemde 21 Aralık öğlesinde güneş yüksekliği 90 − 41 − 23,4 = yaklaşık 26°'dir. Kuzeye bakan basamakların gölgede kalacağını baştan kabul edip o kesimleri yersel ölçüme ayırtın.

Önceki ölçüm yoksa hacim bulunur mu?

Tek yığında bulunur: yığının çevresindeki sınır noktalarından bir taban yüzeyi kurulur. Bu taban bir varsayımdır ve raporda öyle yazılmalıdır. Ocakta ise geçmiş tarihli yüzey sonradan ölçülemez. Kazılan miktar için önceki tarihli yüzey verisi gerekir; o yoksa eski harita veya projeden bir başlangıç yüzeyi kurulabilir ve taraflar bunu hesaptan önce yazılı kabul etmezse sonuç tek tarafın varsayımı kalır.

İki belgeyi masaya koyun

Ay sonunda masada iki rakamla kalmamak için sözleşme varsa önce ölçüm maddesini açın: tolerans yüzde mi, santimetre mi, hiç yazılmış mı? Sonra sahanın sınırını gösteren koordinatlı dosyayı veya krokisini bulun; önceki ölçüm dosyası varsa yanına ekleyin. Yöntemi ve toleransı bu belgelerden başlayarak konuşabiliriz.

Kübaj hesabı ve hafriyat ölçümü hizmetini Kocaeli'nin 12 ilçesinde Topcon GT-1501 total station, Topcon Hiper VR GNSS ve DJI endüstriyel dronlarla veriyoruz. 2026'da İzmit'te Kavanlar Endüstriyel Yapı için halihazır harita, kübaj hesabı ve ortofoto işini yaptık. Başiskele'deki ofisimize iletişim sayfasındaki telefon veya e-postadan ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• Harita Genel Müdürlüğü, Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği, konsolide metin

• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, İnsansız Hava Aracı Sistemleri Talimatı (SHT-İHA)

• Harita Genel Müdürlüğü, TUSAGA-Aktif proje belgesi

• Raeva ve diğerleri, ISPRS Archives XLI-B1, 2016: Bulgaristan'da açık ocakta stok hacmi, drone ve GPS karşılaştırması

• Kokamägi ve diğerleri, Agronomy Research, 2020: drone fotogrametrisiyle hacim hesabı

• JTP dergisi: Endonezya'da taş ocağında patlatma hacmi, GNSS RTK ve drone

• Topcon GT-1500/700 veri sayfası (Aptella sitesinde)

• Topcon HiPer VR veri sayfası